تاثیرگذاری و تاثیرپذیری زبان عربی بر فارسی

زبان پدیده‌‌ای پویا و در حال تحول است و ایستایی در زبان به مثابه زوال و انقراض آن تلقی می‌گردد. بدون تردید روند تحول و تکامل زبان به عوامل مختلفی از جمله ارتباط زبان با سایر محیط‌های زبانی وابسته است.

این ارتباط و در نتیجه آن، تاثیر‌پذیری متقابل زبان‌ها از یکدیگر در گستره‌‌ی زبان‌شناسی به وامگیری شهرت دارد. وامگیری یکی از شاخصه‌های بارز زبان است و زبان‌ها در طول زمانِ استفاده از طرف کاربران، به کمک این قاعده، معروض تحول و پیشرفت می‌شوند.

زبان عربی در شمار زبان‌های دیگر یکی از جمله زبان‌های وام‌گیرنده و وام‌دهنده به زبان فارسی است که این دو تاثیرات زیادی در دوره‌های مختلف بر یکدیگر نهاده‌اند.

نخستین ریشه‌های تاثیر متقابل زبان فارسی و عربی بر یکدیگر را می‌توان در دوره‌های قبل از اسلام و در حدود امپراتوری هخامنشی‌ها سراغ کرد. در آن زمان امپراتوری هخامنشی‌ها از جمله تمدن‌های بزرگ جهان به حساب می‌آمد و ملت‌های دیگر علاقمندی به ایجاد روابط در ساحات مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی با این امپراتوری متمدن داشتند که عرب‌ها نیز یکی از آن ملت‌ها بودند.

 در همین دوره آمد‌و‌رفت عرب‌ها به این سرزمین باعث تاثیر‌پذیری آن‌ها از زبان مروج در حدود این امپراتوری شد و واژ‌گان زیادی از زبان فارسی میانه وارد زبان عربی گردیدند که بعضی به صورت کامل و بعضی به شکل معرب (عربی شده) در این زبان جای گرفتند و در اثر کثرت استعمال برخی از آن‌ها ظاهرا به واژه‌های عربی مبدل گردیدند. به طور مثال کلماتی نظیر: «جناح، جنایی، جنایت، جنحه» از کلمه فارسی «گناه» گرفته شده‌اند و با وارد شدن در زبان عربی به صورت معرب در آمده و گردان شده‌اند. و همین‌طور واژه‌هایی مانند: «نظر» از «نگر» و واژه‌های «فن، فنان، تفنن» از واژه «پن و پند» در فارسی میانه ساخته شده‌اند. به ‌همین‌گونه انبوهی از واژه‌ها را می‌توان سراغ داشت که ریشه‌ کاملا فارسی دارند و از آن‌جایی که در نوشتار عربی به شکل معرب درآمده‌اند و به صورت‌های مختلف صرف شده‌اند، مبدل به واژه‌های عربی شده و چه بسا به اشتباه ما را از به ‌کار بردن آن‌ها در بعضی موارد پرهیز می‌کنند.

دور دوم مرحله وامگیری  بین زبان‌های عربی و فارسی را هنگام ظهور اسلام در این سرزمین می‌دانند. دقیقا همزمان با این که مسلمانان عرب سرزمین آریانا را تصرف کردند و برآن نام خراسان نهادند به نسبت سلطه سیاسی آنان در خراسان برای مدت زیادی زبان فارسی در پس پرده‌های سکوت قرار گرفت و حتی در متون فرهنگی استفاده از عربی و پیچیده‌نویسی به واسطه کاربرد واژ‌گان عربی یکی از معیارهای برتری شمرده شد.

می‌توان گفت، اینجا بود که نقش انفعالی زبان فارسی در موضع وامگیری آغاز گردید. زیرا درین دوره کمتر واژ‌گان فارسی به عربی داخل شد در حالی ‌که ضمن ورود واژه‌ها از عربی، قاعده‌های این زبان نیز جایگزین بعضی از قاعده‌های فارسی گردیدند که این کار (استفاده از قاعده‌های صرفی و نحوی یک زبان بر زبان دیگر) جفای نابخشودنی در برابر یک زبان است. زیرا واژ‌گان در حال تحول‌اند و می‌توانند وامی باشند. اما قاعده‌ها به مثابه هویت یک زبان هستند.

در یک کلام، در دوره تسلط مسلمانان عرب بر سرزمین‌های فارسی زبان، هر آنچه از عربی به خورد این زبان داده شد مورد پذیرش قرار گرفت و در چرخه‌ی‌ زبان به راه افتاد و چه بسا در موارد زیادی ورود قاعده‌های عربی قاعده‌های فارسی را نقض کرده و یا به دست فراموشی سپردند.

واژ‌گان وارد شده از عربی بر زبان فارسی بنابر خاصیت زبان فارسی بیشتر به شکل ثابت و اولی‌شان باقی مانده‌اند و معروض به تغییر جدی نشده‌اند. در حالی که بیشتر واژه‌های فارسی در عربی به صورت معرب درآمده و حتی عده‌ای از آن واژ‌گان برای کاربر عام زبان فارسی دیگر قابل فهم و شناخت نیستند.

اکنون که شمار زیادی از واژه‌ها و حتی قاعده‌های عربی مانند قانون جمع بستن به شکل مکسر، قاعده تذکیر و تانیث وغیره در زبان فارسی به وفور دیده می‌شوند، برای پاکسازی زبان چه باید کرد؟

پاکسازی زبان به هیچ صورت به معنی حذف واژه‌های وامی نیست. بل واژه‌های وامی از هر زبانی که وارد می‌شوند در صورتی ‌که تحت قواعد زبانِ وام‌گیرنده واقع شوند، جز همان زبان شمرده می‌شوند. اما با قاعده‌های وامی چه باید کرد؟ اساس مساله پاکسازی تجدید نظر در مورد قاعده‌های زبان‌های بیگانه است.

در بحث زبان عربی باید توجه داشته باشیم که در واژه‌های وامی عربی تا جای امکان از به کار بردن قاعده‌های صرفی عربی در قسمت جمع بستن یا تشخیص جنس در نهاد جمله، خودداری کنیم و به صورت جدی از به کاربردن این قاعده‌ها با واژه‌های اصل فارسی بپرهیزیم. زیرا هویت یک زبان، اجزای ثابت یعنی قاعده‌های آن می‌باشد و نگه‌ داشتن قاعده‌های زبان، کوچکترین کاری است که می‌توانیم به عنوان گویند‌گان خلف، برای زبان خود انجام دهیم.

  • نیلوفر لنگر

0 پیام برای این مطلب ثبت شده