معنا چیست!

این نوشته، توضیحی است بر اصطلاح «معنا» و «فهم» که در نوشته‏ی «بحران نقد ادبی در افغانستان»، عجالتاً مطرح شده بود. آن نوشته، با رویکرد متفاوت با پیش‏زمینه‏ی برداشتی از معنا و فهم در ارتباط به متن ادبی، پرداخته بود؛ چون برداشت از معنا در نقد ادبی ما، برداشتی است سنتی که در نوشته‏ی بحران…، به آن اشاره شد، و فهم، اصطلاح تازه‏‏ای بود که در برابر معنا، وضع ‏‏شد.

این نوشته، به طور مشخص به توضیح معنا می‏پردازد؛ توضیح «معنا»، ممکن به دریافت ما از فهم، کمک کند. پس از پرداختن به معنا به فهم در نوشته‏ی دیگری پرداخته خواهد شد.

با ارایه‏ی دو پرسش به روشنگری در باره‏ی معنا می‏پردازیم:

معنا چیست یا معنای متن چیست؟

معنا چگونه می‏تواند شکل گیرد و ایجاد ‏شود یا معنا در متن چگونه می‏تواند به وجود می‏بیاید؟

به برداشت من، پرسش از «معنا چیست؟» یک پرسش میتافزیکی است که معنا را بیرون از ما، جهان، متن و زبان، قرار می‏دهد. این پرسش می‏تواند پاسخ نداشته باشد؛ اگر بخواهیم پاسخی به این پرسش بدهیم، این خواهد بود که چنین معنا، وجود ندارد. شاید، مشکل این پرسش در ارایه‏ی این پرسش باشد؛ یعنی در «چیست».

پرسش در باره‏ی هر امری یا هر چیزی با «چیست»، سوِء تفاهم برانگیز است؛ به ویژه در زبان پارسی. در این گونه پرسش، چیز یا امر مورد پرسش به فراموشی سپرده می‏شود، و توجه به ماهوِ چیز یا امر مورد پرسش، صورت می‏گیرد. این گونه پرسش؛ پرسش‏گر، پاسخ‏دهنده و کسی را که می‏خواهد در مورد چیزی یا امری، بداند؛ در ساحت مبهم زبانی، قرار می‏دهد که فقط سخن گفتن در این ساحت، ممکن است؛ چون زبان می‏تواند در باره‏ی «هیچ چیز»، هرچه بگوید! (در زبان-شناسی به این توانایی هرچه گفتن زبان، جابجایی و بی انتهایی می‏گویند) بنابر این، پاسخ به «چیست» می‏تواند «هرچه گفتن» باشد.

چنین پرسش، پاسخ را به سوی نمونه‏ی ازلی موضوع مورد پرسش می‏برد (نمونه‏ی ازلی که از آن در اساطیر، و فلسفه‏ی افلاطونی، سخن رفته است) که پاسخ مُثُلی یا فروشی‌گونه می‏خواهد؛ فقط می‏تواند ارزش محض، باشد.

به طور مشخص، پرسش از معنا چیست در نقد ادبی، پرسشی است سنتی که خاستگاه تیوریک‏اش به تیوری فلسفه‏ی میتافزیک، ارتباط می‏گیرد. ‏معمولاً پاسخ در میتافزیک، مطلق‏باور، اقتدارگرا و مقدس است؛ کثرت در تاویل را برنمی‌تابد. معنا، آفریننده‏ای دارد که آفریننده‏اش، مولف است. پرسش از معنا چیست، ما را بیرون از متن به ذهن مولف پرتاب می‏کند؛ در ذهن مولف هم نمی‏مانیم، باز هم بیرون پرتاب می‏شویم که معنا در ذهن مولف از کجا آمده است؛ برای این که در این گونه پرسش، معنا به عنوان یک امر مستقل در نظر گرفته می‏شود؛ انگار دستِ غیری در معنا درکار است یا این که معنا خودش، دست غیری است که وارد ذهن مولف می‏شود.

مرگ مولف بارت یا به تعبیر امروزی همان غیبت مولف، اقتدار مولف را برای در اختیار داشتن معنا، شکستانده است. نظریه‏ی مطالعات فرهنگی در نقد، هم مولف و هم متن را ساخته و پرداخته‏ی گفتمان وضعیت و روزگاری می‏داند که مولف در آن، می‏زیسته و متن در آن، تولید شده است.

متن را می‏توان در روزگارش؛ با بهره‏گیری از دیالکتیک هگلی، یک سنتز موقت فرهنگی دانست. این سنتز را برای این موقت باید دانست که در هر روزگار و وضعیتی فرهنگی‏، متن در موقعیت‏گیری متفاوت از روزگارش قرار می‏گیرد. این موقعیت‏گیری متن را می‏توان بنا به آرای «افق انتظارات» یاس، قابل فهم کرد. انتظارات روانی افراد در هر روزگار، از وضعیت اجتماعی و فرهنگی همان روزگار است که متن را به عنوان سنتزی دارای معنا می‏کند. معنایابی متن ادبی، بیرون از گفتمان روزگارش ناممکن است؛ بنابر این، می‏توان متن ادبی را هم، با برداشت فوکو از درک گفتمان قدرت، خواند.

پس، پرسش «معنا چیست؟» را می‏توان معادل دانست با «معنای معنا». تصور معنای معنا ما را به ناکجاآباد می‏برد، به شهر خیالی جابلسا و جابلقا. اگر به جای «معنا» در پرسش معنا چیست، چیز دیگر یا امر دیگری را هم بگذاریم؛ پاسخ‏ میتافزیکی می‏خواهد. به جای معنا، می‏گذاریم؛ «زمان». می‏پرسیم: «زمان چیست؟». این پرسش، مانند پرسش معنا چیست، پاسخ میتافزیکی و نامحدود می‏خواهد. زمان را از تحول و تغییر در چیزها، بیرون پرتاب می‏کند؛ تصور زمان به عنوان چیزی مستقل از چیزها را به میان می‏کشد؛ انگار زمان بر چیزها می‏گذرد، و چیزها را دچار تحول، تغییر، پیری و نابودی می‏کند. این گونه برداشت از زمان در فلسفه‏ی میتافزیک، و در اسطوره، قابل تصور است. در زروانیسم؛ زروان، خدای زمان است.

درکل، برداشت ما از معنا؛ در معرفت دینی، فرهنگی و ادبی، یک برداشت جادویی بوده است. زیرا نگاه ما به کلمه‏ها، نگاه جادویی بوده است. تصور می‏کنیم در هر کلمه، نیروی جادویی نهفته است که به کلمه، معنا می‏بخشد. معنا، همین نیروی جادویی کلمه است که ما باید آن را بشناسیم؛ ورنه به معنای کلمه، پی نمی‏بریم. ما برای یافتن معنا، تا هنوز سرگردان مانده ایم برای کشف جادو و قداست در کلمه‏ها. این سرگردانی، برای این است که تا هنوز نتوانسته ایم، ژرف‌ساخت فرهنگی خویش را که استوار بر رمز، جادو و قداست (اسطوره) است؛ مورد مطالعه قرار بدهیم، و دچار تاویل‌شان کنیم، و تاویل-های ممکنی را از برداشت‏های اساطیری ما، ارایه بداریم. بنابر این، این ما نیستم که معرفت اساطیری خویش را به عنوان یک ابژه یا موضوع مورد مطالعه قرار می‏دهیم؛ این اساطیر ماست که هنوز بر کلِ معنابخشی فرهنگی ما سلطه دارد و ما به عنوان یک موضوع، به صورت کل، دستخوش اقتدار اسطوره‏های خویش ایم. تا این معرفت، نقد نشود، اقتدار و قداست‏اش را از دست ندهد، ما همچنان برای ارایه‏ی شناخت معنای متن، در پی معنای معنا، به عنوان یک امر جادویی و مقدس، سرگردان خواهیم ماند. شاید این امر جادویی و مقدس، بی‌شباهت با اسطوره‏ی موعود و رهایی‏بخش نباشد.

پل ریکور، به این برداشت است که جامعه‏های انسانی از نظر ذهنی و روانی، همیشه نیاز به اسطوره‏سازی دارند؛ اگر این اسطور‏ها نقد نشوند، مقدس می‏شوند و به اقتدار می‏رسند. در صورتی که نقد شوند، امکانی فرهنگی می‏شوند برای تاویل‏های ممکن ایجاد معنا.

با تاسف، جامعه‏ی ما دچار قداست، اقتدار، قهر، غضب و عذاب اسطوره‏هایش است. نه تنها اسطوره‏های گذشته‏یشان خردپذیر شده؛ حتا اسطوره‏سازی‏های امروزی‌شان دارند مقدس، مقتدر، مطلق و قهار می‏شوند، و از خرد و خردپذیری سرباز می‏زنند.

در اساس، معنا وجود ندارد. اما امری می‏تواند مقدس، مقتدر و مطلق شود؛ و تصور مطلق‏گرایی در معنا را به میان آورد و ما را دنبال این بکشاند که معنا چیست و از کجا آمده است! در صور تی که خواسته باشیم از سرگردانی کشف معنا در نشانه‏های فرهنگی و در متن رهایی یابیم؛ بایستی بپرسیم که انسان چگونه توانسته است، امر معنادار را ایجاد کند؛ یا چگونه یک نشانه‏ی فرهنگی، در زندگی انسان معنا یافته است؛ یا این که در متن، معنا چگونه ایجاد می‏شود، چگونه شکل می‏گیرد و چگونه به وجود می‏آید! این گونه برخورد با شکل‏گیری و ایجاد معنا؛ رمز، قداست و اقتدار معنا را درهم می‌شکند، و معناکردن را امر خردپذیر، می‏سازد.

پرسش این که «معنا در متن چگونه ایجاد شده، چگونه شکل گرفته و چگونه به وجود آمده است؟»، پاسخ محدود و ممکن، می‏خواهد. ما را در نهایت از جهان ممکن به بیرون، پرتاب نمی‏کند. ما را به جهانی، پرتاب می‏کند که نسبتاً قابل دسترس است؛ این جهان در نهایت بیرون از اقتضاهای روانی خواننده، روان‏شناسی متن، متن، فرهنگ، بین متون، زبان، بافت زبانی و قدرت، نمی‏تواند باشد.

با چگونگی ارایه‏ی پرسش، پاسخ را نیز می‏توانیم خردپذیر بسازیم. برای درک این که معنا در یک متن چگونه شکل می‌گیرد؛ به طرح پرسش‏های نیازمندیم که از امکان‏های درون متن بتواند بپرسد؛ درصورتی که پرسش نتواند از امر ممکن در متن، بپرسد؛ پاسخ ممکن را نباید از پرسش توقع داشته باشیم.

این نوشته را با طرح دو پرسش، می‏خواهیم بالقوه نگه داریم تا خوانندگان بتوانند در باره‏ی پاسخ دو طرح پرسشی، بیندیشند:

«معنا چیست؟ معنای معنا چیست؟»

«معنا در متن چگونه شکل می‏گیرد و به وجود می‏آید؟ یک متن چگونه می‏تواند معنادار شود؟ انسان چگونه توانسته است امر معنادار را به وجود بیاورد؟ معنا چگونه در زندگی انسان، شکل گرفته و به وجود آمده است؟».

0 پیام برای این مطلب ثبت شده