نقش زنان افغان‌در مبارزات آزادی‏‌خواهی

با دو رویکرد می‌توان مسئله حقوق زنان و جنبش‌های آزادی‌خواهی و برابری‌طلبی آنان را مطالعه کرد. نخست، شناسایی این حقیقت که زنان در بیشتر جوامع از حقوق نابرابر و ستم جنسیتی رنج می‌برند و از حقوق طبیعی خویش بهره‌مند نیستند و دو دیگر شناخت راهکار‌هایی که بتوان حقوق نابرابر و ستم جنسیتی را از بین برد و هسته‌گذاری مایه‌های اجتماعی وآغاز مبارزه برای از بین بردن بی‌عدالتی‌ها.

از آن‌جایی که می‌توان به گفتمان حقوق زنان و برابری جنسیتی از چشم‌انداز‌های گوناگون پرداخت، من تلاش دارم تا در این جستار کوتاه بیشتر به موقعیت زنان باسواد و تحصیل‌کرده افغانستان در روند مبارزات حق‌طلبی و برابری‌خواهی جنسیتی آنان بپردازم. نخستین موضوعی که می‌توان بحث را با آن آغاز کرد، بررسی مولفه‌های جنبش زنان و رفتارهای آزادی‌خواهانه است.

تجربه‌ها در شمار زیادی از کشورها نشان می‌دهند که جنبش زنان از شاخصه‌‏های متفاوت فکری و سیاسی تشکیل شده است.

به بیان دیگر زنان صرف نظر از موقعیت اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و نگره‌های فکری خویش در یک ائتلاف، جنبش‌های گسترده اجتماعی را به میان آورده‌اند و در راستای به دست آوردن حقوق برابر و برابری جنسیتی به نام یک گروه اجتماعی که منافع مشترک دارد، دغدغه‌های خویش را مطرح کرده و بی‌عدالتی‌ها را به چالش کشیده‌اند.

زنان باید با درک این که دارای خواسته‌ها و منافع مشترکی‌اند که تنها با همبستگی و درک شعوری از موقعیت فرودستانه‌شان در برابر سیاست‌ها و شیوه‌های فرادستانه جامعه پدرسالار به پیروزی و تحقق می‌رسند، جنبش زنان را سامان دهند. در این شکی نیست که زنان بنابر وابستگی‌های طبقاتی و نژادی به گروه‌های گوناگون با منافع متفاوت صنف‌بندی می‌گردند ولی با وجود همین تفاوت‌ها در جنبش‌های برابری‌خواهی، آرمان‌های مشترک می‌یابند و در نتیجه برای دریافت راه حل متحد می‌گردند. از آن جایی که زنان یک گروه اجتماعی‌اند نه طبقه، برخی پژوهش‌گران بر این باورند که تعریف مشخصی از منافع و جایگاه آن‏ها صرف با تعریف از جایگاه اجتماعی‌شان که ناشی از ستم جنسیتی می‌شود، دشوار است.

درحقیقت همین امر سبب پراگند‌گی در ارایه دیدگاه منسجم و موجب دریافت متفاوت در راستای تعیین درجه‌ی تبعیض جنسیتی و ستم اجتماعی می‌گردد.

عامل تاریخی شی‌واره‌گی و شی‌انگاری زنان در حوزه‏ی اقتدار مردانه ریشه در استبداد تاریخی، خشونت منظم و ساختاری، انگاره‌های دینی و اسطور‌ه‌ی تاریخی قدرت مردانه دارد. جنگ و فرهنگ جنگ، بی‌امنیتی، شقاوت‌های تاریخی، بنیادگرایی دینی، محدودیت‌های اجتماعی و تفکر سنتی مسلط مردانه، عواملی‌اند که بیشترین آسیب‌ها را بر زنان وارد می‌نمایند. در عین حال، دولت‌های پدرسالار و حوزه‌های قدرت که بیشتر با اشتراک مردان شکل گرفته‌اند، به زن و موقعیت او نگاه ابزاری دارند. جدا از سایر مولفه‌ها، حقوق زنان، سوژه‌ای به شدت سیاسی است و در نتیجه در تقابل با سیاست‌های پدرسالارانه جوامع قرار گرفته و در تقابل با قدرت و تفکر سیاسی حاکم و نهاد‌های بازتولیدکننده آن عملاً امکان تبارز نیرومند نمی‌یابند، از این‌رو کسب حقوق زنان در یک فرایند برابری‌طلبانه صرف می‌تواند در متن یک کارزار فراگیر سیاسی و اجتماعی معنا و مفهوم بیابد.

مبارزات و اندیشه‌های کسانی چون ماری ولستون کرافت، ویرجینیا وولف، کلارا زتکین، سیمون دوبوار، جولیا کریستوا و یا به سخن دیگر مبارزات برابری‌خواهی موج‌های سه‌گانه‏‌ی فمینست‏‎‌ها در طول تاریخ موجب تغییرهای بنیادین در زندگی زنان غرب و سامان‌بخشی هنجارهای مبارزه گردیده است. در بیشتر کشورهای جهان مبارزات زنان با تظاهرات عمومی، راه‌اندازی گفتمان‌های اجتماعی در حوزه‌‏ی عمومی، تشکیل حزب‌ها و گروه‌ها از لایه‌های مختلف جامعه شکل گرفته است. تظاهرات زنان در امریکا در روز هشتم مارچ سال 1857 میلادی یا همین روز در سال 1917 میلادی برای به دست آوردن حقوق مدنی و سیاسی و برابری جنسیتی، و در فرجام به رسمیت شناختن روز همبستگی زنان در سال 1977 میلادی از سوی سازمان ملل متحد نشانه‌های گویای این مدعا هستند. تاریخ جنبش‌های زنان نشان می‌دهد که زنان روشنفکر دارای برخاستگاه‌های گوناگون اجتماعی با آفرینش تئوری‌های سیاسی جنبش‌های زنانه، در تعمیم تجارب مبارزاتی زنان نقش به ‌سزایی داشته‌اند.

همبستگی زنان به معنای همسویی نگرش‌های متفاوت سیاسی- اجتماعی آنان نیست، بل بیشتر هم‌صدایی آن‏ها علی‌رغم تفاوت‌ها در ایجاد برابری و حقوق مساوی در ساختارهای جامعه و تبعیض‌ستیزی است. بدون شک روش‌های متفاوت و یافته‌های ناهمسان در متن یک جنبش وجود دارند. ولی این تفاوت‌ها در رویکرد‌ها و هنجارها کمتر می‌توانند مانع همصدایی زنان در جنبش‌های رهایی‌بخش گردند. در جنبش‌های زنان، راهبردهای متفاوت با دورنمای مشابه تبارز می‌یابند و در آن، زنان سکولار، مذهبی، زنان مدرن و سنتی با وجود تعلقات سیاسی ناهمسان و نگره‌ها و دغدغه‌های متفاوت در کنار هم می‌ایستند و در برابر پیوستگی مردانه و نهاد‌های تحکیم حاکمیت آن‏ها که بی‌گمان غیرعادلانه است، قرار می‌گیرند.

ایجاد برابری و دسترسی به حقوق مساوی، در واقع به فشار دوسویه نیاز دارد. به بیان دیگر، حرکت‌های جامعه مدنی و رسانه‌های پرسش‌گر و گفتمان اجتماعی آگاهانه و مشارکت در مبارزات و مقاومت‌های فراگیر از یک سو و تامین حمایت و حاکمیت قانون و دولت سوی دیگر‌اند.

نضج‌گیری جنبش زنان بدون پیدایی بسترهای اقتصادی و فرهنگی در متن جامعه‌ای که استبداد ساختاری و رابطه‌های سنتی در بافت آن گره خورده‌اند، دشوار است؛ چون جنبش زنان در چارچوب یک کنش جمعی که نشان‌گر هویت جمعی، خرد و خودآگاهی گروه بزرگی از لایه‌های اجتماعی است، در تضاد با زیرساخت‌ها و ساختارهایی که غالباً به تابو مبدل شده‌اند، قرار گرفته و در نتیجه منافع گروه بزرگتری را که در قالب پیوستگی مردانه رشد کرده‌اند، به چالش می‌کشد.

با توجه به تاریخ صد سال اخیر افغانستان و مولفه‌هایی که برای جنبش زنان قایل شده‌اند، مشکل است که رفتار یا کنشی را به نام جنبش اجتماعی زنان در افغانستان تبیین کرد. بازشناسی تاریخی موقعیت زنان در افغانستان نشانگر این حقیقت تلخ است که تا حال جنبش‌های زنانه خودجوش با مایه‌های لازمی آن و مبارزات آزادی‌خواهی و یا روند دسترسی به حقوق طبیعی و مدنی آن‌چنان که در جهان و حتا شماری از کشورهای منطقه مطرح بوده، در افغانستان شکل نگرفته است. دلیل این امر را می‌توان در پسمانی ساختاری، سخت‌جانی سنت‌ها و ایستایی دگرگونی‌های اجتماعی ناشی شده از آن‏ها دانست که بحران‌های چار دهه اخیر نیز در زوال و نابودی اندک دستاورد‌ها نقش به ‌سزایی داشته‌اند.

مبنای فکری فمینیسم سیاه با فمینیسم زنان سپیدپوست تفاوت‌های بنیادینی دارد؛ چون در گونه نخست، زنان از یک نوع تبعیض رنج می‌برند در حالی که زنان سیاه‌پوست از تبعیض نژادی و طبقاتی نیز به شدت متاثر‌اند و یا برای زنان کشورهای جهان سوم، میراث دوران استعمار نیز مزید بر علت رنج‌های آنان می‌شود. پس با این رهیافت، تعریف مبارزات زنان و خواسته‌های آنان در افغانستان با شناسایی ویژگی‌های بومی و دریافت دشواری‌های محلی توام با شاخصه‌های جهانی امکان‌پذیر می‌گردد.

تفاوت‌های فرهنگی و ساختاری، مبارزات و خواست‌های زنان را متفاوت می‌سازند. آن‌چه برای یک زن اروپایی می‌تواند به عنوان معضله مطرح گردد، برای یک زن افغان شاید قابل شناخت نیست و آن‌چه زن افغان به آن نیاز دارد، برای زن امریکایی قابل درک نیست. بنابراین در تمام مطالعات، این تفاوت‌ها را باید در نظر داشت. به باور چندرا تالپاد موهانتی، بانوی اندیشه‌ورز هندی و استاد مطالعات زنان، فمینیسم غربی به تمام زنان آزادی‌خواه جهان سوم نگاه یکسان داشته و تفاوت‌های تاریخی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را نادیده می‌انگارد؛ در نتیجه در طبقه‌بندی و شناخت هنجار و سازوکار مبارزات زنان در شرق دچار توهم و خطا می‌گردد.

از یک سو تصور تباین‌ها و تناقض‌های فلسفه فمینیسم با اسلام و از سوی دیگر عدم شکل‌گیری حوزه‌‏ی عمومی برای تبیین چیزی به نام فمینیسم اسلامی و راه‌اندازی گفتمان اجتماعی برای شناخت معضلات ساختاری و تغییر زندگی زنان و از سوی دیگر شاخصه‌های فرهنگی ویژه جامعه افغانی با زیرساخت‌های ویران شده در اثر جنگ‌های طولانی و عدم امنیت فیزیکی و فکری، همراه با آن شیوع گسست‌های قومی در میان نخبگان زن، راه را برای مبارزات گسترده و مطالعات برابری‌خواهی تنگ کرده‌اند. زنان مسلمان در ایران حق طلاق، حق حضانت، حق قضاوت و تعدد زوجات را نقد کرده (با نام آن‌چه مصلحت اجتماعی نیست) به پرسش کشانده و در این راستا پیروزی‌هایی هم داشته‌اند، اما در افغانستان به وقت بیشتری نیاز است تا زنان به طرح این پرسش‌ها بپردازند.

در افغانستان تنها مسئله‌‏ی تبعیض جنسیتی به عنوان یک معضله مطرح نمی‌گردد، بل مجموعه‌ای از تبعیض‌ها و ستم‌ها همراه با تبعات جنگ و شاخصه‌های جوامع پس از جنگ، بی‌امنیتی، فقر و خشونت ساختاری، مسئله جایگاه زنان و توازن جنسیتی را با دشواری جدی مواجه ساخته است.

در جوامع سنتی حتا فردگرایی مردانه در ساختار‌های پیش‌مدرن قبیله‌ای دشوار است؛ در چنین ساختار‌هایی هویت فرد در یک جمع تعریف می‌گردد. در تعریف از زنان قضیه پیچیده‌تر از این است و به دلیل باور‌های سنتی-مذهبی، زن، به نام فرزند، خواهر، مادر و همسر مردان معرفی می‌‌گردد. چنین تعریف مبتنی بر جنسیت، هویت مستقل زن و زن‌باوری را انکار می‌کند. این نگرش با داشتن ریشه‌های عمیق در فرهنگ و ساختارهای جامعه در بیشتر موارد حتا در تناقض با اساسات دینی قرار می‌گیرد. به گونه مثال در بیشتر مناطق افغانستان، در حین تقسیم میراث و ترکه اصلاً نامی از زنان به عنوان افراد برده نمی‌شود و تنها شخصیت‏‌های مرد خانواده در مورد میراث تصمیم می‌گیرند. دیده می‌شود که مولفه‌های فرهنگی- سنتی چگونه حتا دین‌باوری را به چالش کشانیده زنان را طرد می‌کنند. حتا زنان خود از پیرامون آموخته‌اند تا از حق میراث به نفع مردان خانواده چشم‌پوشی کنند و در مقابل لقب «زن عالی و فوق‌العاده» را به دست بیاورند.

از آنجایی که نقد فرهنگی کنش‌ها و رفتارهای سنتی این چنینی، با واکنش تفکر سنتی روبرو می‌شود، به یک گفتمان مسلط اجتماعی مبدل نمی‌شود.

از تاریخ معاصر افغانستان این مهم دستیاب می‌شود که یکی از شاخصه‌های روند تغییر در زندگی زنان افغان، ایجاد تغییر و فشار از بالا به پایین بوده است. با مطالعه پس‌منظر تاریخی می‌توان دریافت که دسترسی به حقوق زنان از طریق سیاست‌های دولتی صورت گرفته است. در این راستا اگر تک‌رفتارهای معدود و حرکت‌های ضعیفی هم دیده می‌شوند، نمی‌توان از آن‏ها به نام اهرم فشار اجتماعی یاد کرد.

0 پیام برای این مطلب ثبت شده