رمضان و نگاه آسیب‌شناسانه شاعران پارسی‌گوی

ماه رمضان بیشتر از هر ماهی مورد توجه شعروادب فارسی بوده است.  مخالفان و موافقان هردو به نحوی نخواستند که در این باب مسکوت بمانند. هم به دلیل میزان توجه روزه داران به این ماه و هم به دلیل پیامدهای اجتماعی-  اقتصادیی که هرسال در ماه رمضان آشکار می‌گردد.

اعمال نمادین مناسک دینی پیام‌های ژرف‌تر امساک و امتناع از خوردن و آشامیدن باید داشته باشد، ولی بیشترمردم تنها به این امر اکتفا می‌کنند که از صبح تا شام چیزی نخورند و نیاشامند.

شاعران روشن‌اندیش ضمن اینکه در وصف ماه رمضان نبشتن و شعرسرودند، اما از آن طرف بر ضرورت رعایت حال مردم فقیر، توجه به فقرا و بهبود وضعیت اجتماعی و اخلاق اجتماعی و حقوق مردم تاکید ورزیدند.

روزه‌داری که در رفتار و کردار خود با مردم تغییر ایجاد نکند و از درون متحول نشود و اخلاق مردم داری را رعایت نکند، چیزی جز گرسنگی و تشنگی از روزه نصیبش نشده است.

نگاه به رمضان در شعر شاعران فارسی از گستردگی زیادی برخوردار است. ماه رمضان و مساله روزه‌داری پیوسته در طی قرن‌های متمادی مورد توجه شاعران فارسی‌گوی بوده و بیش‌تر شاعران کم‌و‌بیش در این زمینه شعر دارند. شعرهایی را که با موضوع و نشانه‌های رمضان سروده می‌شود «رمضانیه» می‌گویند. البته گفته می‌شود مطالبی که درباره عید فطر در شعر فارسی وجود دارد به مراتب بیش‌تر است.

هر اتفاقی در بیرون شاعر بر درونش تاثیر می‌گذارد و به واسطه روح شاعر، در شعر بازتاب می‌یابد. رمضان نیز، هم به صورت تحولات درونی و هم اتفاقات تاریخی در شعر دیده می‌شود. در همین راستا، یک‌سری از شعرها به اتفاقات رخ‌داده در این ماه نگاه می‌کند و دسته دیگر به لذت‌های عرفانی رمضان اشاره دارد. شعر کلاسیک بویژه غزل یک وجه درونی خاص دارد. شاعران هم به ظاهر و هم به فلسفه این ماه می‌پردازند و مردم را از روزه ظاهر به روزه باطن راهنمایی می‌کنند.

رمضانیه‌ها

رمضانیه‌ها در دو بخش سروده می‌شوند؛ اول آن دسته که مستقیما به شرح رمضان پرداخته‌اند و دسته دوم شعرهایی که به قصد رمضانیه گفته نشده‌اند، اما از نشانه‌های این ماه بهره می‌برند.

به طور نمونه حافظ چند غزل درباره‌رمضان دارد. ‌نگاه به آثار حافظ درباره‌رمضان یکی از پرچالش‌ترین حوزه‌ها بوده است، اما همه‌کارشناسان معتقدند آثار او جزو برجسته‌ترین نمونه‌های رمضانیه است. حافظ با اطلاعات وسیعی که از دین داشته به بهانه رمضان به آسیب‌شناسی دین و رفتار ناپسند مدعیان دینی پرداخته است. از نظر نشانه‌شناسی در غزل‌های او بیش‌تر نشانه «فطریه» دیده می‌شود.

اما درمورد نگاه حافظ به این ماه دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. با توجه به این که حافظ شاعری رند بوده و نگاه نقادانه‌ای به اطراف خود داشته است برخی معتقدند، اشعار حافظ در ظاهر رگه‌های رمضان‌گریزی دارد و او می‌خواهد مغز دین را بشناساند.

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی نگاه صوفیانه‌ای به رمضان دارد که این نگاه را در شعرهایش می‌توان حس کرد. تقوای او چنان از سر اخلاص است که خواننده شعر خود را در محضر خدا می‌بیند. مولانا روح پاک خالی از غرایض را در شعرهایش بازتاب می‌دهد. مولانا به‌جز نخوردن و نیاشامیدن روزه‌دار به بخش فراجسمی روزه نیز می‌پردازد. او رمضان را به مثابه کلیدی بیان می‌کند که درهای بسته را باز خواهد کرد.

«توفیق سبحانی» مولاناپژوه درباره‌تاثیر رمضان بر شعر او می‌گوید: مولانا با دین عجین است و رمضان به همین علت در اشعار او وجود دارد. البته رمضان در ظاهر و باطن شعر مولانا رسوخ کرده است و او به خوبی و روشنی می‌تواند تمامی مفاهیم را بیان کند. مولانا غزلی به ردیف صیام دارد که در آن از اهمیت روزه‌داری سخن گفته است. مولانا به احادیث بسیار توجه می‌کرد. در حدیث قدسی آمده است «الصوم لی و انا اجزی به» در همین راستا معلم و مرشد مولانا برهان‌الدین محقق ترمذی گفته است: «بهتر از روزه داشتن عبادتی نیست». مولانا نیز در همین راستا رمضان را به دید ماهی پربرکت می‌بیند.

نگاه طنز به رمضان

پرداختن به رمضان چه در شعر کلاسیک و چه شعر معاصر تنها به نگاه صوفیانه محدود نشده است. طنز یکی از بهترین روش‌ها برای نقد اتفاقات است. «محمدجواد محبت» شاعر می‌گوید: شاعران به رمضانیه هم به طور مستقیم و هم به طنز و کنایه پرداخته‌اند. از جمله این شاعران حافظ است که با نگاه کنایه‌ای به رفتار هم‌عصران خویش آن‌ها را نقد کرده است.

در این میان شیخ اجل سعدی نگاه آسیب شناسانه به رمضان دارد و برجنبه‌های اجتماعی و اخلاقی روزه داری تاکید می‌کند.

تاكیدات فراوان سعدی بركم خوری و كم خوابی، نگرش سعدی را بر زندگی توأم با آسایش آشكار می‌كند و بر تمام آنانكه در جامعه به تاراج رفته زمان سعدی به آسایش می‌زیستند ، این چنین بانگ می‌زند:

به سرهنگ سلطان چنین گفت زن

كه خیز ای مبارك در رزق زن

برو تا زخوانت نصیبی دهند

كه فرزندگانت نظر بر رهند

بگفتا: بود مطبخ امروز سرد

كه سلطان به شب نیت روزه كرد

زن از نا امیدی سرانداخت پیش

همی‌گفت با خود دل از فاقه ریش

كه سلطان از این روزه داری چه خواست

كه افطار او عید طفلان ماست

خورنده كه خیرش براید زدست

به از صائم الدهر دنیاپرست

مسلم كسی را بود روزه داشت

كه درمانده‌ایی را دهد نان و چاشت

وگرنه چه حاجت كه زحمت بری

زخود بازداری و هم خودخوری

این است نگاه سعدی به روزه و رمضان، نگاهی سیاسی- اجتماعی وانسانی… رمضان درفرهنگ سعدی ماه خوراندن است نه نخوردن.

سعدی به فرایض دینی و به خود دین بعنوان یك مسئله شخصی نمی‌نگرد از نظر وی دین و فرایض آن، آنگاه ارزشمند و متعالی است و آنگاه به كمال مطلوب مورد نظر شارع می‌رسد كه بازتاب اجتماعی داشته باشد ، دردی از دردهای جامعه را درمان كند.

شاعران بزرگ پارسی‌گو از رودكی، فردوسی، سعدی، حافظ، مولوی تا خاقانی، نظامی و بيدل و … شعرهای زيادی در نكوداشت اين ماه سروده‌اند. شاعران معاصر هم دفاتر شعر خود را با اين ماه زينت بخشيده‌اند.

  • نوشته و اقتباس: سامانی

0 پیام برای این مطلب ثبت شده